Een kenmerkend voorbeeld van een typisch Nederlands stuk antiek is zonder enige twijfel de bakbarometer. 'Barometers' in het algemeen vormen een nog relatief onontdekt en bijzonder interessant verzamelgebied, antieke barometers zijn er dan ook in werkelijk de meest uiteenlopende soorten en modellen. Alhoewel al deze verschillende verschijningsvormen stuk voor stuk vaak uitermate boeiend zijn, is het opvallend dat ik als barometerspecialist telkens weer merk dat bij veel mensen de meeste aandacht toch altijd onwillekeurig uitgaat naar de Nederlandse bakbarometer. Niet geheel onbegrijpelijk overigens, want als bijna geen ander antiek object slaagt dit bijzondere instrument er namelijk in om uiterlijke schoonheid te koppelen aan degelijkheid en functionaliteit.


De term 'bakbarometer' is overigens wel bijzonder ruim voor een instrument dat in zo'n grote verscheidenheid voorkomt. Zelfs de Nederlandse bakbarometer op zich kende al veel varianten. Het instrument maakte dan ook een lange ontwikkelingsgeschiedenis door. De eerste exemplaren werden zo rond 1740 vervaardigd. Eerst nog door een beperkt aantal Nederlanders, zoals bijvoorbeeld de beroemde instrumentmaker Hendrik Prins uit Amsterdam, maar al spoedig vrijwel uitsluitend nog door immigranten uit Zuid-Zwitserland en Noord-Italië. Het rechthoekige 'bakje' voor het reservoir, waaraan de bakbarometer zijn naam zou gaan ontlenen, zorgde ervoor dat de Nederlandse barometer zich sterk ging onderscheiden van de Engelse voorbeelden. Ondanks de buitenlandse makers ontstond er dus wel een voor ons land kenmerkend product, helemaal nadat hier na verloop van tijd het gebruik van de contrabuis in zwang raakte.

 

Foto 1: Een Nederlandse contra-bakbarometer, gesigneerd F. Boggia te Leyden, circa 1790-1800.

Bij de eerste bakbarometers was er nog slechts sprake van één enkele kwikbuis. Pas rond 1765 verschenen de eerste bakbarometers die de enkele buis van 'Torricelli' combineerden met de contrabuis van Huygens. Toen rond 1780 voor dit type barometer één lange, rechthoekige glasdeur geplaatst werd, ontstond geleidelijk aan het model bakbarometer dat vandaag de dag bij de meeste mensen het bekendst is. Het is dit bekende en meest geliefde model bakbarometer waar ik me in dit artikel toe zal beperken, met een wel heel fraai exemplaar als sprekend voorbeeld.

De hier bedoelde contra-bakbarometers werden gemaakt tot aan het einde van het tijdperk van de Nederlandse bakbarometer, dat zo omstreeks het midden van de negentiende eeuw aanbrak. Deze contra-bakbarometers werden in een aantal verschillende stijlen vervaardigd. Bij de vroegste exemplaren bespeuren we hier en daar eerst nog enkele Louis Quinze kenmerken. De stijlzuivere Louis Seize exemplaren van voor ca. 1800 zijn het zeldzaamst. Het meest voorkomend zijn daarentegen de contra-bakbarometers die tussen ca. 1800 en ca. 1825 gemaakt werden, in een combinatie van Louis Seize en empire. Na ca. 1825 nam de kwaliteit in het algemeen snel af en was het vooral meer van hetzelfde. De exemplaren met Louis Seize en empire kenmerken, die ook toen nog gemaakt werden, missen de uitstraling van de vroegere exemplaren. Van de eveneens in deze periode gemaakte biedermeier exemplaren zijn er gelukkig nog enkele beslist wel de moeite van het bekijken waard.
 

Ondanks deze verschillende stijlen is er toch steeds sprake van een aantal onveranderd blijvende, algemene kenmerken. Vrijwel altijd zijn de kasten gemaakt van mahoniehout. Ook werd de kast altijd bekroond door een timpaan, meestal open en voorzien van een vaas, maar ook wel gesloten. Een ander gemeenschappelijk kenmerk zijn de twee van vorm aan elkaar gelijke schaalplaten. Op de linker schaalplaat bevindt zich dan de signatuur van de maker, de schaalverdeling van de barometer en onderaan een thermometer. En op de rechter schaalplaat staat de schaalverdeling voor de contrabuis, waarvan de buizen langs de buitenzijde van de twee platen zijn geplaatst.